Stosunek średnich rocznych stężeń SO2 do wartości dopuszczalnych Da

oraz percentyli S98 do wartości dopuszczalnych D24

 

 

 

 

 

 

 

Stosunek średnich rocznych stężeń NO2 do wartości dopuszczalnych Da

oraz percentyli S98 do wartości dopuszczalnych D24

 

 

 

 

 

 

 

Stosunek średnich rocznych stężeń pyłu BS do wartości dopuszczalnych Da*

oraz percentyli S98 do wartości dopuszczalnych D24*

 

 

 

 

 

 

 

Stosunek średnich rocznych stężeń pyłu PM10 do wartości dopuszczalnych Da

oraz percentyli S98 do wartości dopuszczalnych D24

 

 

 

 

 

 

 

Stosunek średnich rocznych stężeń pyłu TSP do wartości dopuszczalnych Da

oraz percentyli S98 do wartości dopuszczalnych D24

 

 

 

 

 

 

 

Stosunek wartości percentyli S99.8 ze stężeń 30-min CO do wartości dopuszczalnych D30 oraz percentyli S98 ze stężeń dobowych do wartości dopuszczalnych D24

 

 

 

 

 

 

 

Stosunek wartości stężeń maksymalnych 8-godz. (10-18) ozonu do wartości dopuszczalnej D8 oraz, dla stacji leżących na obszarze parków narodowych, percentyli S98 ze stężeń dobowych do wartości dopuszczalnej D24 i percentyli S99.8 ze stężeń 30-min do wartości dopuszczalnej D30

 

PODSUMOWANIE

 

1.     Krajowa sieć stacji podstawowych monitoringu zanieczyszczeń powietrza (nazywana siecią podstawową) w roku 2000 składała się z 99 stacji pomiarowych – 86 zlokalizowanych w miastach i 13 poza miastami. Na stacjach prowadzone były pomiary stężeń: SO2 (na 92 stanowiskach), NO2 (na 97, w tym na 3 tzw. komunikacyjnych), pyłu (na 87, w tym na 3 komunikacyjnych), CO (na 18, w tym na 3 komunikacyjnych) i O3 (na 20 stanowiskach).

 

2.     Na podstawie badań prowadzonych w 2000 roku na stacjach sieci podstawowej ocenia się, że podobnie jak w latach poprzednich, największy problem spośród zanieczyszczeń objętych pomiarami stanowił ozon. Jego stężenia najczęściej przekraczały wartości dopuszczalne i zasięg przekroczeń był największy. Liczne przypadki przekroczeń dopuszczalnych stężeń występowały także w odniesieniu do pyłu zawieszonego PM10 oraz TSP. Dla pozostałych zanieczyszczeń tj. dwutlenku siarki, dwutlenku azotu, pyłu BS (pomiary reflektometryczne) oraz tlenku węgla, na większości stanowisk w 2000 r. notowano niskie wartości stężeń (z wyjątkiem NO2 i CO na stacjach komunikacyjnych). Przekroczenia obowiązujących wartości dopuszczalnych tych substancji występowały sporadycznie (najczęściej w rejonach uprzemysłowionych) i głównie w okresie chłodnym.

 

3.     Dwutlenek siarki

 

3.1.  Przeciętne stężenie średnie roczne SO2 w miastach w 2000 roku (średnie z 74 stanowisk) wynosiło 8.7 mg/m3 i było o ok. 20% wyższe niż na stacjach pozamiejskich, wynoszące 7.4 mg/m3 (średnie z 12 stanowisk).

Na terenie miast średnie roczne stężenia na 69 (z 74) stanowisk nie przekraczały 20 mg/m3, tzn. połowy wartości dopuszczalnej obowiązującej w Polsce. Poza miastami, na 9 z 12 stanowisk stężenia średnie roczne były niższe od 10 mg/m3 (25% wartości dopuszczalnej).

Najwyższe stężenia SO2 wykazały pomiary na stacjach w woj. śląskim: w Katowicach-Załężu, Zabrzu, Bytomiu i Gliwicach oraz na stacji w Toruniu.

Przekroczenie dopuszczalnego stężenia średniego rocznego miało miejsce jedynie na stacji Katowice-Załęże. Przekroczenie normy dla dopuszczalnych stężeń średnich dobowych SO2 (wartość percentyla S98 większa od D24) odnotowano na jednym stanowisku – w Toruniu.

Na stacjach pozamiejskich nie odnotowano przekroczeń stężeń SO2 średnich rocznych i dobowych.

 

3.2.  Emisja SO2 w Polsce systematycznie maleje od 1988 r. W roku 1999 jej wartość była o ponad 10% niższa niż w roku 1998.

Wartości uśrednionych stężeń SO2 wykazują tendencję malejącą od 1995 roku zarówno w miastach jak i poza nimi.

            Z pomiarów prowadzonych na terenie miast wynika, że w ostatnich 3 latach obserwuje się wzrost udziału liczby stanowisk na których stężenia Sa dwutlenku siarki nie przekraczały 20 mg/m3 (połowy wartości dopuszczalnej) w łącznej liczbie stanowisk z pomiarami stężeń SO2 oraz zmniejszanie się procentu stanowisk, na których stężenia średnie roczne przekraczały 40 mg/m3, tj. poziom wartości normatywnej. Oznacza to zmniejszanie się stężeń na różnych stanowiskach.

 

4.     Dwutlenek azotu

 

4.1.  Przeciętne stężenie NO2 w miastach w 2000 r., wynoszące 19.4 mg/m3 (średnie na 78 stanowiskach nie należących do grupy komunikacyjnych) było 2.3 razy wyższe niż poza miastami – gdzie jego wartość wynosiła 8.4 mg/m3 (średnie na 12 stanowiskach). Na stacjach komunikacyjnych w miastach (3 stanowiska NO2) przeciętne stężenie wynosiło 48 mg/m3.

Na ponad połowie stanowisk miejskich (43 z 78) średnie roczne stężenia NO2 były mniejsze od 20 mg/m3, czyli połowy wartości dopuszczalnej Da. Na stanowiskach pozamiejskich, na 10 (z 12) stężenia średnie roczne były mniejsze od 10 mg/m3 (25% wartości dopuszczalnej Da).

Przekroczenie wartości dopuszczalnej stężenia średniego rocznego NO2 wystąpiło jedynie na stacji komunikacyjnej w Krakowie (zlokalizowanej w rejonie bezpośredniego oddziaływania ulicy o dużym natężeniu ruchu). Na żadnym stanowisku nie została przekroczona normowana wartość stężeń średnich dobowych (percentyla S98).

 Obok stacji komunikacyjnej w Krakowie, najwyższe stężenia średnie roczne NO2 (jednak niższe od wartości dopuszczalnej) otrzymano z pomiarów na stacji w Sosnowcu (komunikacyjnej) i jednej ze stacji w Warszawie.

Poza miastami na żadnym ze stanowisk sieci podstawowej nie były przekroczone dopuszczalne stężenia średnie roczne, nie odnotowano także przypadków stężeń dobowych wyższych od D24.

 

4.2.  Od roku 1988 zauważalna jest tendencja malejącą emisji dwutlenku azotu w Polsce. W roku 1999 krajowa emisja NO2 zmalała o 4% w stosunku do roku poprzedniego.

Mimo takiej tendencji, na podstawie pomiarów stężeń NO2 prowadzonych w sieci podstawowej (z wyłączeniem stacji komunikacyjnych) można stwierdzić niewielki lecz systematyczny wzrost stężenia rocznego NO2 w miastach (wartości przeciętnych uśrednionych w skali kraju) w ciągu ostatnich 3 lat (1998-2000). Na stanowiskach zlokalizowanych poza miastami od 1996 roku zauważalny jest spadek uśrednionych wartości stężeń NO2.

Z pomiarów w miastach wynika, że od roku 1998 zmniejszała się liczba i procent stanowisk z wartościami stężeń średnich rocznych NO2 mniejszymi od 20 mg/m3 (połowy wartości dopuszczalnej Da). Z drugiej strony, od roku 1995 zmniejszała się również liczba i procent stanowisk, na których stężenia średnie roczne były wyższe od wartości dopuszczalnej, do 0 w ciągu 3 ostatnich lat.

 

 

5.     Pył – BS, PM10, TSP

 

5.1.  Przeciętna wartość stężenia średniego rocznego pyłu BS (z pomiarów reflektometrycznych) w miastach w 2000 roku wynosiła 13.8 mg/m3 (średnia z 40 stanowisk).

Wartości średnich rocznych stężeń pyłu BS, uzyskane z pomiarów na terenie miast, na 37 (z 40) stanowiskach były mniejsze od 25 mg/m3, czyli od połowy dopuszczalnego stężenia Da*. Poza miastami, pomiary prowadzono tylko na 1 stanowisku, gdzie stężenie średnie roczne nie przekraczało 20%Da*.

 

Na żadnym stanowisku nie wystąpiło przekroczenie wartości dopuszczalnej dla stężeń średnich rocznych (przyjętej jak dla pyłu PM10 na wszystkich obszarach poza uzdrowiskami). Na żadnym stanowisku nie miało również miejsca przekroczenie normy dla stężeń 24‑godzinnych (wartość S98 wyższa od D24* ). Wartości dobowych stężeń wyższych od D24 były jednak notowane (sporadycznie, lecz na różnych stanowiskach).

Najwyższe stężenia pyłu BS wystąpiły na stacjach w Słupsku, Bochni i na jednej ze stacji w Warszawie.

 

5.2.  Przeciętna wartość stężenia średniego rocznego pyłu PM10 na terenie miast (średnia dla 28 stanowisk, bez stacji komunikacyjnych) w 2000 roku wynosiła 41.7 mg/m3 i była 2.3 razy wyższa od przeciętnego stężenia poza miastami, wynoszącego 18.2 mg/m3 (średnie dla 5 stanowisk).

Średnie roczne stężenia pyłu zawieszonego PM10 na stacjach sieci podstawowej w miastach na 25 (z 28) stanowiskach były wyższe od 25 mg/m3 (połowy Da). Poza miastami na wszystkich stanowiskach stężenia średnie roczne pyłu zawieszonego PM10 były niższe od połowy wartości dopuszczalnej.

Przekroczenie dopuszczalnego stężenia średniego rocznego pyłu PM10 miało miejsce na 25 procentach stanowisk miejskich (na 7 z 28 rozważanych).

Przekroczenie stężenia dopuszczalnego D24 (w myśl obowiązujących przepisów zachodzące gdy percentyl S98 z rocznej serii pomiarów dobowych jest większy od wartości D24) miało miejsce na 8 (z 28) stanowisk miejskich. Stężenia wyższe od wartości granicznych D24 zdarzały się na niemal co drugim z rozważanych stanowisk miejskich. Stężenia przekraczające poziom D24 nie były natomiast notowane na stacjach pozamiejskich.

 Na żadnej ze stacji komunikacyjnych nie zanotowano przekroczeń wartości dopuszczalnych średnich rocznych ani wartości dopuszczalnej percentyla S98.

Najwyższe stężenia pyłu wykazały pomiary na stanowiskach w Toruniu, Lesznie, Gliwicach, Bydgoszczy.

Poza miastami nie odnotowano przekroczeń normatywnych stężeń pyłu PM10, rocznych ani dobowych.

           

5.3.  Przeciętna wartość stężenia średniego rocznego pyłu zawieszonego ogółem TSP (z pomiarów wagowych i automatycznych bez separacji frakcji poniżej 10 mm) uzyskana z pomiarów na terenie miast w 2000 r., (średnia dla 9 stanowisk) wynosiła 52 mg/m3. Poza miastami pomiary nie były prowadzone.

Średnie roczne stężenia na 4 (z 9) były wyższe od 50 mg/m3. Wartości dopuszczalnych stężeń dla pyłu TSP średnich rocznych Da i średnich dobowych S98 zostały przekroczone na 1 stanowisku - w Kutnie. Stężenia wyższe od D24 zdarzały się jednak na większości stanowisk miejskich sieci podstawowej.

Najwyższe stężenia, obok Kutna, wystąpiły na stacji komunikacyjnej w Częstochowie.

 

 

5.4.  Emisja pyłu w Polsce od 1989 roku wykazuje systematyczny spadek. W roku 1998 emisja pyłu była o 23% niższa niż w 1997. W roku 1999 nastąpił dalszy jej spadek, o ponad 6% w stosunku do 1998.

            Przeciętne stężenia pyłu BS z pomiarów reflektometrycznych w miastach, obliczane jako wartości średnie dla wszystkich stanowisk rozważanych w poszczególnych latach, wykazywały ogólną tendencję malejącą w latach 1993-2000. W okresie ostatnich 3 lat, tj. 1998‑2000, przeciętne wartości stężeń w miastach utrzymywały się praktycznie na niezmienionym poziomie.

W okresie ostatnich trzech lat liczba i procent stanowisk z niskimi stężeniami średnimi rocznymi pyłu BS (poniżej 25 mg/m3 - poziomu odpowiadającego połowie wartości dopuszczalnej dla pyłu zawieszonego PM10) były większe niż w poprzednich latach. W tym samym czasie na żadnym stanowisku nie było przekroczone stężenie średnie roczne (przyjęte jak dla PM10).

Poza miastami pomiary pyłu BS były prowadzone na pojedynczych stanowiskach i nie mogły być uwzględnione w analizie trendów.

 

 

Średnie roczne stężenia pyłu z pomiarów wagowych i automatycznych (PM10 i TSP) w miastach wykazywały ogólną tendencję malejącą w latach 1996-2000 z minimalnym wzrostem stężeń w roku 2000 –zarówno w miastach jak i poza nimi.

W 2000 roku (w porównaniu z rokiem ubiegłym) zanotowano niewielki wzrost liczby stanowisk z wartościami powyżej stężenia dopuszczalnego Da określonego dla pyłu PM10.

Z pomiarów stężeń pyłu PM10 na 3 stacjach komunikacyjnych wynika, że w ostatnich dwóch latach uzyskane stężenia były mniejsze od wartości dopuszczalnej, równej 50 mg/m3. W roku 2000 na wszystkich 3 stacjach komunikacyjnych zanotowano spadek stężenia średniego rocznego pyłu w porównaniu z 1999.

 

 

6.     Tlenek węgla

 

6.1.  Na żadnej stacji należącej do sieci podstawowej w 2000 roku nie wystąpiły przekroczenia stężeń dopuszczalnych tlenku węgla obowiązujących w Polsce. Najwyższe stężenia tlenku węgla notowano na stacji komunikacyjnej w Krakowie, ale i tam w 2000 r. dotrzymane były stężenia dopuszczalne. Na stacjach nie należących do grupy komunikacyjnych stężenia CO nie przekraczały 25% D30 i 53% D24. Poza miastami stężenia były z reguły niższe i nie przekraczały 6% D30 i 13% D24 . Wyjątek stanowiła stacja w Kuźni Nieborowskiej, gdzie stężenia były wyższe niż np. uzyskane z pomiarów w centrum Warszawy (na stacji przy. ul. Kruczej) i stanowiły odpowiednio 16% D30 i 29% D24.

Jedynie w Alei Krasińskiego w Krakowie przekraczana była wartość dopuszczalna 10 mg/m3 określona dyrektywą 2000/69/EC Unii Europejskiej dla stężeń 8‑godz średnich kroczących. Na pozostałych stacjach stężenia były znacznie niższe od wymienionej wartości dopuszczalnej.

 

7.     Ozon

 

7.1.  W 2000 r., podobnie jak w latach poprzednich, na wszystkich stacjach sieci podstawowej występowały przekroczenia dopuszczalnych stężeń ozonu obowiązujących w Polsce. Przekroczenia te, w zależności od stacji, notowano w ciągu od 9 do 60 dni w roku (61 na Śnieżce). Znacznie przekraczane były też stężenia dopuszczalne określone dla obszarów parków narodowych. Jednocześnie na wszystkich stacjach zanotowano przekroczenia przynajmniej dwóch ze stężeń dopuszczalnych ozonu określonych w dyrektywie EWG (92/72/EEC).

            Przekroczenia notowane były zarówno na stacjach zlokalizowanych w miastach różnej wielkości, jak i na terenach oddalonych od źródeł emisji, gdzie stężenia zanieczyszczeń podstawowych (SO2, NO2, pył zawieszony) są bardzo niskie. Mimo dość rzadkiej sieci pomiarowej stężeń ozonu, na podstawie dotychczasowych badań oraz wiedzy na temat procesu powstawania ozonu w atmosferze można stwierdzić, że na całym obszarze Polski okresowo występują stężenia przewyższające wartości dopuszczalne obowiązujące w Polsce i Unii Europejskiej.

Przekroczenia stężeń dopuszczalnych ozonu występują na większym obszarze (cała Polska) i trwają dłużej niż ma to miejsce w przypadku innych zanieczyszczeń, których stężenia są mierzone w sieci podstawowej.

 

8.     Zmienność stężeń SO2, NO2 i pyłu w ciągu roku

8.1.  Stężenia głównych zanieczyszczeń powietrza SO2, NO2 i pyłu na znacznym obszarze kraju charakteryzują się zmiennością sezonową, związaną z warunkami klimatycznymi panującymi w Polsce.

            Największe różnice stężeń w sezonie zimnym i ciepłym obserwuje się dla dwutlenku siarki i pyłu z pomiarów reflektometrycznych. W obu przypadkach głównym źródłem pochodzenia zanieczyszczeń jest spalanie paliw, głównie węgla, w celach grzewczych. Różnice stężeń obserwowane w sezonie zimnym i ciepłym w przypadku dwutlenku azotu i pyłu zawieszonego są wyraźnie mniejsze. Wiąże się to ze znacznym udziałem innych źródeł (w tym źródeł mobilnych) w emisji NO2 i pyłu zawieszonego na terenie miast.

 

8.2.  Najwyższe stężenia średnie miesięczne SO2, NO2 i pyłu w 2000 r. (przeciętne w skali kraju) odnotowano w styczniu i grudniu, najzimniejszych miesiącach roku. Najniższe stężenia (średnie miesięczne) wszystkich rozważanych zanieczyszczeń zanotowano w lipcu. Były one dla większości zanieczyszczeń wyraźnie niższe niż w sierpniu i czerwcu. Niewątpliwie, obok innych czynników, miała na to wpływ bardzo duża wysokość opadów atmosferycznych w lipcu 2000 roku - znacznie wyższa od przeciętnej oraz od obserwowanej w pozostałych miesiącach roku.

 

8.3.  Najwięcej dni z przekroczeniami wartości progowych D24 dla stężeń 24-godzinnych dwutlenku siarki i pyłu w 2000 r. zarejestrowano w styczniu i grudniu, najzimniejszych miesiącach roku.

 

9.     Od wielu lat nie rejestrowano w Polsce występowania zjawiska smogu kwaśnego, z bardzo wysokimi stężeniami dwutlenku siarki i pyłu. Corocznie obserwuje się jednak przypadki wyraźnego, kilkudniowego, jednoczesnego wzrostu stężeń SO2, NO2 i pyłu na wielu stacjach w kraju. W 2000 roku można było zaobserwować kilka okresów, trwających od 2 do 6 dni, w których stężenia wymienionych zanieczyszczeń były wyraźnie wyższe niż w pozostałe dni danego miesiąca. Sytuacje takie występowały przede wszystkim w sezonie chłodnym, podwyższone stężenia pyłu zanotowano dodatkowo w ciągu kilku dni w kwietniu.

Również w przypadku stężeń tlenku węgla, szczególnie w sezonie chłodnym, występowały kilkudniowe okresy, w których na skutek niekorzystnych warunków dyspersji zanieczyszczeń, panujących w rejonie większości stacji położonych w różnych rejonach Polski, notowano znaczący wzrost stężeń. Normy określone dla stężeń CO nie były jednak w 2000 r. przekroczone.

W sezonie ciepłym 2000 roku, podobnie jak w poprzednich latach, można było zaobserwować kilkudniowe okresy występowania wysokich stężeń ozonu na większości stacji pomiarowych. Wzrost stężeń, notowany w maju, czerwcu i sierpniu, powodowany był występowaniem, najczęściej na przeważającym obszarze Polski, a czasem nawet na dużym obszarze Europy Środkowej, warunków meteorologicznych sprzyjających formowaniu ozonu w atmosferze.

 

10.  W roku 2000 warunki meteorologiczne w Polsce kształtowane były najczęściej przez cyrkulacje z sektora zachodniego (30%) i południowego (28%) i najrzadziej – z sektora wschodniego (15%). Zaznaczył się nieco większy udział cyrkulacji antycyklonicznej niż w wieloleciu 1994-99.

 Temperatura powietrza w 2000 r. była wyższa o ponad 1.5oC od średniej z wielolecia (1994-99). Wzrost temperatury (o około 20%) w stosunku do ubiegłych lat zaznaczył się przede wszystkim w sezonie zimnym i sprzyjał zmniejszaniu emisji zanieczyszczeń związanej ze spalaniem paliw w celach grzewczych.

Pod względem opadów rok był najgorszy w wieloleciu – wysokość opadów była niższa o około 10% od przeciętnej sumy rocznej w wieloleciu. Spadek sumarycznych opadów miał miejsce głównie w okresie ciepłym i przyczynił się do znacznego wysuszenia podłoża, sprzyjającego wzrostowi zapylenia (z unoszenia).

 

 

 [*1]spektrum w rozdziale ozonowym